مراکز تمدنی حنفی
سیاسی، علمی، مردمی و مجموع این موارد
1.    کوفه. مرکز چندگانه است هم برای شیعه خیلی مهم و اثرگذار است. در قرن اول و دوم و اویل قرن سوم برای برخی مذاهب مهم بوده ولی بعد از آن یکپارچه شیعی می شود.
2.    بغداد. مدارس بغدا چندگانه است. مقدسی قرن پنجمی صاحب احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم وضعیت مذهبی هر اقلیم بحث می کند. گرچه معمولا دو مذهب طبق گفته مقدسی قرن پنجم غلبه در بغداد با شیعه و حنابله است. از اول تاسیس تا الآن بوده. 
3.    ماوراءالنهر بیشتر از همه سمرقند است. بخارا هم مهم بده ولی از آن اهل حدیث بوده. وضعیت هر دو شهر یکسان است. فرقه های مختلف جا داشته. ماوراء النهر قرن دو تا 6 مذاهب دیگر هم حضور دارند ولی بعد از قرن 7 مرکز اصلی حنفی می شوند. سمرقند از اول و بخارا بعد از قرن 7 بعد خوارزم. فقه حنفی یکی است ولی در فکری گرایش های مختلف است معتزله کرامیه ماتریدیه و طحاویه و اشعری. همین الآن هم حنفی اشعری هست ولی کم هستند مثل ندوی. خوارزم مرکز حنفیان معتزله بوده است.
4.    خراسان مخصوصا بلخ، هرات و نیشابور مراکز مهمی بودند که عالمان بزرگ حنفی ظهور پیدا کردند.
5.    ری
6.    سیستان به خصوص شهر بست که امروز اسمش عوض شده لشکرگاه مرکز ولایت هلمند است ولی امروز هیچ جایگاه تمدنی ندارد. 
7.    مصر مرکز عمده بوده شهرهای طحا، طنطا، اسکندریه و در دوره های بعد قاهره مهم شد. در قاهره همه مذاهب حضور دارند و اکثر علمای الازهر مالکی اند ولی حنفی ها هم حضور مهم دارند.
8.    دمشق.  با وجود اینکه حنفیان در سوریه بیشتر از یک چهارم هستند ولی مدرسه مهم حنفی داشته مفتی اعظم سوریه شیخ حصون حنفی است. یک مرکز مهم برای شیعه حنبلی و حنفی حلب است که دانشدندان مشهور و معتبر حضور داشتند.
9.    ترکیه. دو شهر مهم است انقره و اسلامبل. شیخ محمد زاهد کوثری اهل قبرس است اما در اسلامبل تحصیل کرده درس خوانده و شیخ الاسلام بوده یا شیخ کمال الدین احمد بیاض رومی اهل بوسنی است در اسلامبل درس خوانده و به مقام مدرسی و استادی رسیده. مرکز مهم شهر بورسا و دیگری بابرتا است.
10.    شبه قاره هند. مراکز مهم دیوبند و دهلی و لکنهو و در دوره های اخیر پاکستان کانون اصلی شهر لاهور
توضیح مراکز 
1)    با مرکز کوفه آشنایی دارید.
2)    بغداد توسط خلیفه دوم عباسی منصور دوانیقی در سال 145 تاسیس شد. ابوحنیفه را در بغداد زندانی کرد. بعد از 150 مرکزیت مهم شاگردان ابوحنیفه بغدا است. از کوفه و بصره و اسط به بغداد آمدند. کرسی درس محمد شیبانی و ابویوسف و زفر هذیل و ... اینجا است. روز قبر ابوحنیفه مسجد بنا کردند و پایگاه سیاسی اجتماعی فرهنگی علمی و عبادی شد. (مسجد نبوی، مسجد جامع الازهر، جامع الزیتونه در تونس مالکی، جامع قیروان (قرویین) در جنوب مراکش در شهر فاس امروز یکی از دانشگاه های قدیمی جهان اسلام است.) مسجد روی قبر ابوحنیفه را "اعظمیه" نامیدند. از 150 تا الآن مرکز مهم حنفیان شد شمار بزرگاه حنفی درس خواندند به مرجعیت علمی رسیدند. حنفی ها در بغداد اقلیت بودند یکی از معدود جایی است که این مرکز سالهای سال حنفی-اشعری هستند. علامه شهاب الدین محمود آلوسی یکی از عالمان این مرکز است. مفسر، متکلم اصولی و ذوالفنون است و با روح المعانی فی نفسیر البرهان العظیم و سبع المثانی شناخته می شود. کوفه از اواخر قرن دو از حنفی ها خالی شد. به دلیل حضور قدرتمند حنابله در بغداد عرصه بر حنفی ها تنگ کردند که به مصر دمشق و خراسان و ماوراء النهر رفتند. دار الفتوا بوده که در دوره خلفای عباسی خیلی نقش ایفا می کرده است چون سرلشکرها حنفی بوده و اعظمیه مرکز نزدیک و مهم بودند. بیشتر سپاه عباسی ها خراسانی ها و ترک ها بودند که از ماوراء النهر بودند. دوره اول عباسی 132-232، دوره دوم 232-410، دوره سوم 410 از حضور آل بویه تا 656. در دوره سوم حکومت در سایه است. کاملا حضور سمبلیک دارند. در دوره سوم از اعظمیه بیشتر فتوا می گرفتند. در دوره مغولی جز شیعه در بعضی مقاطع مذاهب اهل سنت هیچ کدام جایگاه مهمی نداشتند چون حاکمان ایلخانی یا اصلا مسلمان نبودند یا مسلمان بی احساس مذهبی و دینی بودند. در دوره حکومت عثمانی مرکز حنفیت به انقره و اسلامبل منتقل شد بغداد از بین نرفت هرچند دیگر مرکز اصلی نبود تا الآن حفظ کرده هرچند مهم نیست. سال 2000 اعظمیه رفتم با وجود دم و دستگاه زیادی که هست خیلی خلوت بود. قبر قاضی ابویوسف در داخل صحن حرم امام کاظم است در یکی از حجره ها است پشت سر قبر سید مرتضی است. رفتیم یک آخوند حنفی نشسته بود و دیگر کسی نبود. پارچه روی ابویوسف نام 12 امام و نام ابویوسف نوشته شده است. در اعظمیه با شیخ مفتی زیدان و تعدادی از علمای آنجا بودند دیدار داشتیم. کتابخانه بزرگ. در عقاید اشعری بودند و به ماتریدی احترام می گذاشتند. قبرستان اصلی بغداد حکومتی عباسی بود. شیعیان در منطقه بروسا قبرستان داشتند. ابوحنیفه در قبرستان حنابله دفن کردند. امام کاظم شهید شد در جسر بغداد گذاشتند عموی شیعه هارون اجازه گرفت شیعیان بغداد در کرخ قبری آماده کردند نگذاشت برود قبرستان بنی هاشم نزدیک قبر مهدی عباسی دفن کردند. قاضی ابویوسف قاضی رسمی حکومت در این جا دفن شد.